مقدمه
در دیدگاه اسلام، مرگ پایان زندگی نیست، بلکه تولدی دوباره و آغاز سفری به سوی آخرت است. سخت‌ترین و حساس‌ترین مرحله هر سفری، لحظات ابتدایی ورود به عالم جدید است، که در اصطلاح دینی ما به آن شب اول قبر فته می‌شود. در این شب روح فرد فوت شده هنوز با دنیای جدید آشنا نشده و نیازمند یاری، دعا و خیرات بازماندگان خواهد بود. انجام آداب و رسوم شب اول قبر نه تنها موجب کاهش فشار قبر برای متوفی می‌شود، بلکه آرامش و تسلی خاطر بازماندگان را نیز به همراه خواهد داشت. در ادامه این مطلب به بررسی کامل آداب و اعمال شب اول قبر، نمازها، دعاها و خیرات مخصوص آن می‌پردازیم.
منظور از شب اول قبر چیست و چه زمانی شروع می‌شود؟
برخلاف تصوری که اکثریت دارند، شب اول قبر الزاماً به معنی تاریکی هوا و رسیدن شب نیست. به محض جدا شدن روح از بدن و قرار گرفتن پیکر متوفی در خاک، عالم برزخ برای فرد از دست رفته آغاز می‌شود و فرشتگان الهی برای پرسش درباره عقاید، اعمال، پیامبر و قبله متوفی حاضر خواهند شد. عذاب یا فشار قبر تجسمی از اعمال دنیوی فرد است؛ بااینحال رحمت خداوند و اعمال نیک بازماندگان متوفی، می‌تواند او را در این مسیر کمک کند.
آداب و مستحبات حین و بلافاصله پس از خاکسپاری
اولین گام برای رعایت آداب و اعمال شب اول قبر، مربوط به مستحبات لحظه دفن و ساعت‌های ابتدایی آن می‌شود. نحوه ریختن خاک یکی از این آداب محسوب می‌شود و مستحب است کسانی که در تشییع جنازه حضور دارند، با پشت دست بر قبر خاک بریزند و آیه «إنّا لله وَاِنّا اِلَیهِ راجِعُونَ» را بخوانند. همچنین پس از پوشاندن قبر مستحب است از طرف سر میت دور تا دور قبر آب بریزید و در نهایت مقداری آب در وسط قبر ریخته شود. پس از ریختن آب، حاضران انگشتان خود را باز کرده و در خاک قبر فرو ببرند تا اثر آن بماند.
در همان لحظه که دست بر قبر است خواندن دعای «اللّٰهُمَّ آنِسْ وَحْشَتَهُ، وَارْحَمْ غُرْبَتَهُ، وَأَسْکِنْ رَوْعَتَهُ…» (خدایا وحشتش را انس بخش، به غربتش رحم کن و هراسش را آرام نما) برای رفع غربت میت در دنیای آخرت توصیه می‌شود. یکی دیگر از مهمترین اعمال این است که پس از رفتن مردم افراد نزدیک به متوفی قبر را ترک نکنند؛ چراکه ماندن در کنار قبر، خواندن قرآن و تلقین مجدد میت با صدای بلند به او در پاسخگویی به فرشتگان کمک بسیاری می‌کند. قرار دادن تربت پاک سیدالشهدا، دو چوب تر مانند چوب خرما و پارچه‌ای که دعای جوشن کبیر روی آن نوشته شده باشد در کنار میت از عوامل مهم دیگری هستند که متوفی را ز عذاب قبر در امان نگه می‌دارند.
دعاها و سوره‌های شفابخش
بخش مهم دیگری که در آداب و اعمال شب اول قبر باید به آن بپردازید، تلاوت قرآن و انتخاب بهترین سوره‌ها و ذکرهایی است که در این شب معجزه می‌کنند. یکی از مهمترین سوره‌ها قدر است که خواندن ۷ مرتبه آن بر سر مزار، به آمرزش متوفی و فرد خواننده کمک می‌کند. سوره ملک نیز به گفته امام صادق موجب رفع عذاب شب اول قبر و ناجی میت می‌شود. سوره‌های دیگری مانند یس، آیه الکرسی، احزاب، حمد و ۱۱ مرتبه سوره توحید توصیه می‌شود.
علاوهبر سوره‌ها، خواندن زیارت عاشورا، به ویژه قبل از غروب آفتاب و هدیه ثواب آن به روح متوفی بسیار تاثیرگذار خواهد بود. خواندن دعای پیامبر یا ذکر «اللَّهُمَ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ» نیز از بهترین هدایا برای اموات است. در صورتی که فرد فوت شده پدر یا مادر شما باشد خواندن دعای بیست و چهارم صحیفه سجادیه نیز ثواب بیشماری دارد.
نماز وحشت
مهمترین بخش از آداب و اعمال شب اول قبر، خواندن نماز وحشت است. این نماز دو رکعتی مستحب محسوب می‌شود و باید در شب اول خاکسپاری خوانده شود. روش خواندن نماز به این صورت است که ابتدا در رکعت اول پس از سوره حمد یک مرتبه آیت الکرسی خوانده می‌شود. در رکعت دوم نیز پس از سوره حمد ۱۰ مرتبه سوره قدر تلاوت شود. پس از تمام شدن نماز و سلام می‌گوییم «اللهم صل علی محمد و آل محمد و ابعث ثوابها الی قبر فلان بن فلان» به جای فلان بن فلان، نام میت و پدرش را بیان میکنیم.
آداب اجتماعی و کارهای عام المنفعه
بخش مهم دیگری از اعمال این شب به رفتار بازماندگان و کمک‌های مالی و معنوی آنها برمی‌گردد. این موارد عبارتند از:
- صدقه دادن: پیامبر می‌فرمایند زمانی که برای مرده صدقه دهید ۷۰ هزار فرشته آن را در طبقی از نور به سمت قبر او می‌برند و خواهند گفت سلام بر تو ین هدیه‌ای از سوی نزدیکان توست.
- خیرات برای نیازمندان: غذا دادن به ۴۰ نیازمند در شب اول قبر به نیت فرد فوت شده نیز، بسیار سفارش می‌شود؛ بنابراین اگر از افراد نزدیک به متوفی هستید پیشنهاد می‌شود این کار را در قالب آداب و اعمال شب اول قبر انجام دهید.
- عدم تحمیل هزینه به صاحبان عزا: یکی دیگر از سنت‌های بسیار مهم و فراموش شده این است که تا سه روز باید همسایه‌ها و اقوام برای بازماندگان و خانواده متوفی غذا ببرند. غذا خوردن در خانه مصیبت زده در اسلام مکروه است و شما نباید به عنوان مهمان هزینه و زحمت پذیرایی به دغدغه‌های روحی آنان اضافه کنید.
- طلب حلالیت: در صورتی که به فرد از دست رفته نزدیک هستید بهتر است رضایت و حلالیت ۴۰ مومن را برای متوفی جلب کنید؛ چراکه یکی از بزرگترین موانع عذاب قبر خواهد بود.
- روشن کردن شمع: با اینکه روشن کردن شمع ریشه‌ای در اعمال واجب ندارد؛ اما می‌تواند نمادی از زنده نگه داشتن یاد متوفی و طلب روشنایی برای مسیر او باشد.
سخن پایانی
مرگ پل ارتباطی انسان با جهان آخرت است و فردی که از دنیا می‌رود دیگر دیگر توانایی انجام اعمال نیک را ندارد، پس چشم انتظار هدایای معنوی بازماندگان می‌ماند. با انجام درست آداب و اعمال شب اول قبر، خواندن قرآن، پرداخت صدقه و پرهیز از تشریفات و تجملات می‌توانید بزرگترین لطف را در حق عزیز سفر کرده خود انجام دهید.