مراسم شب سوم که به آن مجلس ختم نیز گفته میشود، اولین و رسمی‌ترین مراسمی است که دوستان و آشنایان برای تسلیت گفتن به بازماندگان دور هم جمع می‌شوند. با توجه به اینکه مراسم خاکسپاری معمولا با حضور نزدیکان و در فضایی پر از غم و ناباوری انجام میشود، شب سوم جایی خواهد بود تا همه برای ادای احترام و همدردی حضور پیدا کنند. برگزاری دقیق و منظم آداب و رسوم مراسم شب سوم دغدغه اصلی خانواده داغ دیده است؛ با توجه به این موضوع در ادامه به بررسی دقیق این موارد می‌پردازیم.
هدف و آداب دینی شب سوم
هدف اصلی برگزاری این مراسم این است که اعضای نزدیک به فرد متوفی و خانواده او، تنها نباشند. به عبارتی دیگر دوستان و آشنایان باید این فرد داغ دیده را در شرایطی آرامش بخش قرار دهند و تا حداقل سه روز در کنار او باشند. تسلیت و دلداری دادن به خانواده متوفی امر مهمی است و در دین اسلام توصیه میشود تا سه روز ادامه پیدا کند. با توجه به شرایط خانواده عزادار، وظیفه رسیدگی به آنها و غذا دادن بر عهده اطرافیان و نزدیکانشان خواهد بود. معمولا در این مجلس، ختمی گرفته میشود و هر کس یک حزب از قرآن را تلاوت می‌کند تا روح متوفی در آرامش باشد.
محاسبه زمان دقیق برگزاری
برای محاسبه روز سوم میت، باید از روز اول دفن شروع به حساب کردن کنید. در واقع دو روز بعد از روز دفن به عنوان روز سوم در نظر گرفته میشود. آداب و رسوم مراسم شب سوم نیز، ایجاب می‌کند تا مجلس در عصر روز سوم برگزار شود. این مراسم به نوعی اعلام رسمی عزا و پذیرش این فقدان است و افرادی که در خاکسپاری حضور نداشتند خود را به این مجلس می‌رسانند.
محل برگزاری
انتخاب محل برگزاری مراسم شب سوم وابسته به فرهنگ، فصل سال و تعداد مهمانان است. به طور معمول در آداب و رسوم مراسم شب سوم، این مجلس در مسجد، حسینیه، تالار یا منزل شخصی فرد متوفی برگزار میشود. سنتی‌ترین و رایج‌ترین جایی که میتوان این مراسم را برگزار کرد، مسجد است. فضای معنوی که مسجد دارد، آن را به گزینه‌ای مناسب تبدیل می‌کند و می‌توانید به راحتی سیستم صوتی مناسب در آن قرار دهید و به قرائت قرآن بپردازید. مراسم در مسجد معمولاً بین یک و نیم تا دو ساعت زمان می‌برد. اگر تعداد مهمانان شما زیاد است یا قصد پذیرایی مفصل دارید، می‌توانید از تالارها یا حسینیه‌ها استفاده کنید. در نهایت اگر به دنبال برگزاری یک مراسم کوچک و صمیمی باشید انتخاب منزل مرحوم بهترین گزینه خواهد بود.
آداب و رسوم استقبال از مهمانان
استقبال از مهمان در آداب و رسوم مراسم شب سوم جایگاه ویژه‌ای دارد. تشکیل صف صاحبان عزا و تهیه میز یادبود بخش اصلی از این آداب هستند. مردان و زنان درجه یک خانواده معمولاً در ورودی مجلس می‌ایستند و با لباس مشکی و چهره اندوهگین به تک تک مهمانان ادای احترام می‌کنند. همچنین در ورودی سالن یا مسجد محل برگزاری، باید میزی قرار دهید که روی آن عکس مرحوم، گل آرایی، قرآن، شمع‌های روشن و وسایل شخصی او قرار گیرد.
محتوای مجلس شب سوم
با توجه به اینکه شب سوم نزدیک‌ترین زمان به فوت عزیز از دست رفته است، معمولاً مراسم فضایی کاملاً غم انگیز دارد. محتوایی که در کنار این غم و درد تازه بیان خواهد شد، شامل تلاوت قرآن، مداحی و روضه و سخنرانی مذهبی میشود. در واقع مجلس شما باید با تلاوت آیاتی از قرآن و توسط یک فرد خوش صدا شروع شود، به طور معمول در این مجلس سوره‌های یاسین، الرحمن و جمعه را میخوانند. سپس مداح با اشعاری سوزناک در وصف عزیز از دست رفته مجلس را مدیریت می‌کند. در نهایت نیز معمولاً یک روحانی درباره فلسفه مرگ، قیامت، ادای حق و طلب حلالیت برای متوفی صحبت خواهد کرد.
پذیرایی مجلس شب سوم
پذیرایی در این مجلس باید سریع، ساده و مرتب باشد؛ چراکه رفت و آمد زیادی وجود دارد. به طور معمول از نماد اصلی خیرات اموات، یعنی سینی خرما و حلوا برای پذیرایی استفاده میشود. در کنار آن چای داغ یا قهوه ترک در استکان‌های کوچک سرو خواهد شد. در صورتیکه مراسم در فصل‌های گرم سال برگزار میشود، می‌توانید از آب معدنی و آبمیوه در پک‌های بسته‌بندی کوچک برای پذیرایی استفاده کنید.
آداب مهمانان
بخش مهم دیگری از آداب و رسوم مراسم شب سوم، نکات مربوط به شرکت کنندگان مراسم است. به عنوان یک مهمان باید پوشش مناسبی داشته باشید و از لباس‌های تیره استفاده کنید. همچنین در حین تلاوت قرآن و سخنرانی به هیچ وجه مشغول صحبت کردن یا چک کردن مداوم گوشی نباشید؛ چراکه کاملاً به دور از ادب است. در هنگام ترک مجلس نیز به صاحبان عزا که جلوی در ایستاده‌اند با جملات کوتاهی تسلیت بگویید. در صورتیکه شرایط اجازه نمی‌دهد، از دست دادن طولانی و روبوسی پرهیز کنید. آوردن تاج گل یا استند تسلیت برای این مراسم ختم رایج است؛ بنابراین می‌توانید برای نشان دادن احترام به خود به خانواده متوفی گل یا بنری همراه خود بیاورید.
مراسم شام غریبان
برخلاف مراسم روز خاکسپاری که ناهار یا شام برای همه مهمانان است، در آداب و رسوم مراسم شب سوم، مجلس با یک شام خانوادگی پایان می‌یابد. این شام محدود به اقوام نزدیک و بزرگترهای فامیل است تا مراسم در محیطی آرام به پایان برسد. این سکوت و آرامش بیشتر در محیط، به خانواده داغدار کمک می‌کند تا با تمرکز بیشتری به سراغ برنامه‌ریزی مراسمهای هفتم و چهلم بروند.
جمع‌بندی
آداب و رسوم مراسم شب سوم نیازمند دقت بسیاری برای اجرا است؛ چراکه خانواده داغدار در اوج غم و درد خود قرار دارند. هرچه این مراسم با سکوت، آرامش و نظم بیشتری پیش برود، برای فرد متوفی تسلی بخش‌تر خواهد بود. همچنین می‌تواند خاطره‌ای محترمانه از وداع با این عزیز از دست رفته در ذهن همگان باقی بگذارد.