مرگ و از دست دادن عزیزان، یکی از دشوارترین مراحل زندگی انسان محسوب میشود. به طور علمی، گذر از این مرحله و بازگشت به زندگی عادی مناسک گذار نامیده میشود. یکی از مهمترین و زیباترین مناسکهای گذار در فرهنگ غنی ایرانی برای خانواده‌های داغدار، آداب و رسوم مراسم سیاهبرداری یا همان از عزا درآوردن است. این مراسم به عنوان نمادی از پایان دوره سوگواری و تلاشی جمعی برای بازگرداندن امید به قلب بازماندگان شناخته میشود. در ادامه این مطلب به بررسی دقیق این رسم و آداب اجرای آن می‌پردازیم.
تاریخچه سیاه پوشی در فرهنگ ایرانی
قبل از هر چیزی باید بدانیم که رخت سیاه چگونه وارد فرهنگ سوگواری ما شد. عده‌ای با استناد به سفرنامه جهانگردان مختلف، رواج پوشش یک دست مشکی را به دوران صفویه نسبت می‌دهند؛ بااینحال شواهد و نشانه‌هایی نیز وجود دارد که در دوران هخامنشی و ساسانی هم از رنگ سیاه برای عزا استفاده می‌شد. از نظر روانشناسی رنگ‌ها، مشکی یادآور شرایط سخت و غمی عمیق است؛ بنابراین طولانی شدن زمان سیاه پوشی میتواند موجب جذب انرژی‌های منفی شود. با توجه به این دیدگاه، سنت سیاهبرداری یا از عزا درآوردن برای کمک به سلامت روان بازماندگان ایجاد شد.
آداب و رسوم مراسم سیاهبرداری و نحوه اجرای آنها
مدت زمان عزاداری بسته به نسبت فرد بازمانده با متوفی متفاوت خواهد بود، بهطورکلی مردان تا ۴۰ روز و زنان گاهی بین ۶ ماه تا یک سال عزادار می‌مانند. آداب و رسوم مراسم سیاهبرداری معمولاً با محوریت بزرگان و دوستان خانواده انجام میشود و این شامل چندین بخش مختلف است.
اصلی‌ترین رسم این مراسم این است که پس از گذشت چهلم، بستگان نزدیک و بزرگان فامیل با تهیه یک قواره پارچه رنگی یا پیراهنی روشن به منزل صاحب عذاب بروند و با احترام و همدردی از او بخواهند لباس مشکی را از تن در بیاورد. اگر متوفی یا صاحب عزا مغازه دار باشد نیز، معمولا سه روز پس از خاکسپاری، دوستان و همکاران او در بازار جمع می‌شوند و با ذکر فاتحه درب مغازه او را باز کرده و او را به سر کارش برمی‌گردانند. این کار برای برگرداندن بازمانده به جریان طبیعی زندگی انجام میشود.
در دوران سوگواری مردان موی سر و صورت را نمی‌تراشند و زنان خود را نمی‌آرایند، در این مراسم اقوام نزدیک جوان‌ترها را به آرایشگاه می‌برند تا ظاهر آراسته خود را برگردانند. پس از درآوردن رخت عزا، خانواده داغدار برای تشکر و قدردانی از همدردی اقوام و آشنایان معمولاً به منزل آنها می‌روند. همچنین اگر دختر خانواده پدر یا مادرش را از دست داده باشد، سه روز بعد خانواده شوهرش می‌آیند و او را با احترام به خانه بخت برمی‌گرداند.
آداب سوگواری و پوشش در اقوام مختلف ایران
آداب و رسوم سوگواری در ایران بسیار متنوع هستند و بسته به قومیت و شهر متفاوت عمل می‌کنند. به عنوان مثال در خوزستان زنان عرب، روی روسری مشکی خود پارچه‌ای به نام عصابه می‌پیچند و برای نشان دادن اوج غم خود روی آن گل می‌مالند و معمولاً تا ۴۰ روز این پوشش را حفظ می‌کنند. یا در قوم بختیاری مردان یقه پیراهن خود را چاک می‌دهند و زنان سرانداز خود را به صورت چپرپیچ یا گره زدن روی شانه راست و چپ می‌بندند. در لرستان نیز مردان تکه پارچه سیاه روی شانه می‌اندازند و به نشانه عزا به خود گل می‌مالند. مردان استان گیلان نیز در گذشته به جای پوشیدن رخت یک‌دست سیاه، دکمه بالای پیراهن را باز می‌گذاشتن یا با بستن یک نوار مشکی روی یقه کت عزادار بودن خود را نشان می‌دادند.
جمع‌بندی
آداب و رسوم مراسم سیاهبرداری بسته به اقوام و فرهنگ‌های مختلف، به صورت متفاوتی انجام میشود؛ بااینحال وجه مشترک همه آنها تلاش برای برگرداندن بازماندگان به زندگی عادی است. ادامه یافتن عزاداری به صورت عمیق و شدید میتواند منجر به ایجاد بیماری‌های روحی و جسمی بسیاری برای افراد شود.