اگر شما هم تاکنون عزیزی را از دست داده باشید، قطعاً با واژه‌هایی همچون سالگرد، چهلم، هفتم و سوم آشنایی دارید. این مراسمها همگی نشان دهنده احترام شما به فرد متوفی و ارزشی است که برای او قائل هستید. همه ما می‌دانیم که بازماندگان از لحاظ روحی توانایی و حوصله برگزاری چنین مراسم‌هایی را ندارند؛ بااینحال تمام توان خود را به کار میگیرند تا مراسمی درخور برای عزیز از دست رفته‌شان برگزار کنند. یکی از مهمترین مراسمها، چهلم است که پس از گذشته ۴۰ روز از فوت فرد برگزار میشود و همزمان با آن سنگ قبر نیز نصب خواهد شد. برگزاری درست و با رعایت آداب و رسوم مراسم چهلم علاوهبر ادای دین به متوفی، پایانی برای مراسم‌های فشرده اولیه همچون سوم و هفتم محسوب میشود. در ادامه این مطلب به بررسی دقیق آداب و رسوم این مجلس و کار‌هایی که باید انجام دهید می‌پردازیم.
دلیل اهمیت مراسم چهلم
به طور کلی این مراسم از روز فوت فرد متوفی محاسبه خواهد شد و هدف از برگزاری آن تلاش برای زنده کردن یاد فرد از دست رفته و آرامش خانواده او است. عدد ۴۰ در فرهنگ دینی و ایرانی ما از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، و این موضوع از چله نشینی عارفان تا اربعین حسینی قابل مشاهده خواهد بود. مراسم چهلم نیز بخش مهمی از دوران سوگواری محسوب میشود و باور عموم بر این است که پس از ۴۰ روز، شوک و التهاب اولیه بازماندگان فروکش خواهد کرد.
در روایات اسلامی اشاره شده که روح متوفی تا ۴۰ روز پس از فوت سرگردان خواهد بود و ارتباط خاصی با این دنیا برقرار می‌کند. این موضوع باعث میشود تا ارتباط او با این دنیا قطع نشود و به جایگاه ابدی خود نرسد. همچنین از لحاظ روانشناسی معمولاً بازماندگان در طی ۴۰ روز مراحل مختلف سوگواری یعنی انکار و خشم را طی می‌کنند و به مرور به مرحله پذیرش خواهند رسید. با توجه به این موضوعات مراسم چهلم می‌تواند نمادی از رسیدن روح متوفی به آرامش باشد.
مهمترین بخش مراسم چهلم
یکی از مهمترین آداب و رسوم مراسم چهلم، رونمایی و نصب از سنگ مزار فرد متوفی است. با توجه به این موضوع اگر شما از خانواده داغ دیده هستید، باید زمان سفارش و نصب سنگ قبر را برنامه‌ریزی کنید. با توجه به اینکه ساخت و حکاکی سنگ قبر نیازمند زمان زیادی است خانواده فرد از دست رفته باید بین روزهای بیستم تا سی‌ام پس از فوت، برای سفارش سنگ اقدام کنند.
سنگ مزار باید چند روز قبل از مراسم چهلم روی قبر متوفی نصب شود تا سیمان و مصالح آن نیز، در روز برگزاری مراسم خشک شده باشد. در روز برگزاری مجلس معمولاً روی سنگ را با پارچه سیاه، ترمه یا گلبرگ‌های بسیار می‌پوشانند و سپس در حضور خانواده متوفی و افراد حاضر در مراسم از مزار تکمیل شده رونمایی می‌کنند.
زمانبندی مراسم
بخش اصلی از آداب و رسوم مراسم چهلم، مربوط به عصر روز چهلم یا نزدیک‌ترین پنجشنبه/ جمعه به آن، در کنار مزار میشود. در این زمان با حضور مداح، قرائت قرآن، سینه زنی، روضه و رونمایی از سنگ قبر مجلس پیش می‌رود. پس از آن معمولا خانواده‌های داغدیده مهمانان خود را به صرف شام یا ناهار به تالار یا رستورانی دعوت می‌کنند.
تدارکات پذیرایی مراسم چهلم
برای اینکه در حین برگزاری مراسم چیزی از قلم نیفتد باید تمامی بخش‌های پذیرایی را لیست کنید تا به ترتیب به آنها رسیدگی شود. پیش از هر چیزی باید به سراغ چاپ و پخش اعلامیه‌های فوت بروید. برای این کار باید حدوداً یک هفته قبل از مراسم، اعلامیه‌ها را چاپ کرده و آنها را در محل‌های مناسب نصب یا در فضای مجازی منتشر کنید. سپس باید به سراغ هماهنگی وسایل ایاب و ذهاب بروید تا مهمانان حد فاصل مزار و تالار یا منزل را، به راحتی طی کنند.
تهیه اتوبوس یا مینی بوس برای اقوامی که وسیله نقلیه ندارند نشانه احترام شما به آنها است. بخش مهم دیگری که باید در لیست خود به آن توجه کنید، گل‌آرایی مزار به کمک سبدهای گل یا تاج‌های گل طبیعی است که در چهار گوشه مزار قرار میگیرند. سیستم صوتی و مداح نیز نیازمند هماهنگی مناسب است و باید با مداح معتمد و متینی قرارداد ببندید. پذیرایی در آداب و رسوم مراسم چهلم جایگاه ویژه‌ای دارد؛ چراکه بسیار مفصل و منظم‌تر است. منو و آیتمهای مربوط به پذیرایی عبارتند از:
- میوه و شیرینی: برای این بخش از پذیرایی می‌توانید از میوه‌هایی همچون سیب، خیار، موز و شیرینیهایی همچون دانمارکی، میکادو یا تارت استفاده کنید.
- حلوا و خرما: بخش اصلی پذیرایی در هر مراسم ختم و چهلمی سینی‌های تزیین شده حلوا و خرما با پودر پسته نارگیل و… است.
- شام یا ناهار: منوی استاندارد غذا برای چنین مراسم‌هایی شامل چلوکباب کوبیده جوجه کباب میشود. همچنین بسته به فصلی که در آن قرار دارید، می‌توانید از سوپ داغ نیز به عنوان پیش غذا استفاده کنید.
آداب پوشش در چهلم
یکی از بخش‌های اصلی آداب و رسوم مراسم چهلم، مربوط به بخش پوشش و ظاهر آن میشود. عرف رایج میگوید بهتر است اقوام درجه ۲ و دوستان متوفی پس از مراسم چهلم لباس سیاه خود را از تن در بیاورند. این موضوع راجع به خانواده درجه یک صدق نمی‌کند؛ چراکه آنها معمولاً تا عید پیش رو یا تا سالگرد فرد متوفی لباس‌های تیره خود را بر تن خواهند داشت. همچنین مردان خانواده معمولاً ریش‌هایشان را تا قبل از چهلم نمی‌تراشند و پس از برگزاری مراسم، به عنوان نماد نظافت و بازگشت به جامعه اصلاح می‌کنند.
جمع‌بندی
مراسم چهلم فرصتی برای تشکر از افرادیست که در این ۴۰ روز در کنار خانواده داغدیده بودند و همچنین تجدید دیداری با عزیز از دست رفته است. پیشنهاد میشود این مراسم را به دور از هر اسراف و تجملاتی پیش ببرید تا روح متوفی با آرامش کامل این دنیا را ترک کند. همچنین اگر به عنوان مهمان در یک مجل چهلم حضور دارید، بهتر است با رعایت پوشش و رفتار مناسب به خانواده متوفی تسلی خاطر دهید.